Wanneer gaan de spaarrentes stijgen?

De lessen van een Pools prototype

Wanneer gaan de spaarrentes stijgen?

De recente wijzigingen in het rentebeleid, die de eerste renteverhogingen in lange tijd markeren, vormen het signaal van een duidelijke trendbreuk die waarschijnlijk grote gevolgen zal hebben voor de financiële markten.

Hoewel deze verhogingen reeds tot aanzienlijke stijgingen van de door de banken aangeboden hypotheekrente hebben geleid, zijn de rentevoeten voor spaargelden met variabele rente in de eurozone nog steeds verwaarloosbaar. Wanneer we verder naar het oosten kijken, zien we echter al de eerste glimpen van positieve compensaties op spaarsaldi van klanten. Wat kunnen we leren van Polen en andere Oost-Europese landen in dit nieuwe, onontgonnen marktgebied?

Na een lange periode van lage en zelfs negatieve rentes stijgen de rentetarieven sinds het begin van dit jaar in hoog tempo. Binnen een maand tijd hebben de Europese Centrale Bank (ECB), de Bank of England en de Federal Reserve allemaal een renteverhoging aangekondigd in een poging de hoge inflatie in de Verenigde Staten en Europa te beteugelen. Sinds de laatste aankondigingen van de ECB is de consensus op de financiële markten dat de rente tegen het einde van het jaar weer positief zal worden. Een blik op Oost-Europa zou een beeld van de toekomst kunnen geven voor banken en hun klanten.

Het opvallende Poolse voorbeeld

Waar binnen de euromarkt de renteverhogingen nog maar net zijn aangekondigd, zijn de markten in Hongarije, Roemenië, Polen en andere delen van Oost-Europa al verder vooruit. In Polen daalde de rente na de pandemie van 2020 bijvoorbeeld tot bijna nul, waardoor de hypotheekrente en de spaarrente historisch lage niveaus bereikten. Wegens de hoge inflatie heeft de Poolse centrale bank de rente sinds oktober vorig jaar weer sterk verhoogd. Als gevolg daarvan is de korte rente in Polen sinds eind vorig jaar met bijna 7% gestegen, terwijl de rente in de eurozone naar verwachting pas de komende maanden zal gaan stijgen (zie figuur 1).

rente polen eurozone

Figuur 1 – De 1-maandsrente in Polen en de eurozone, inclusief de impliciete toekomstige rente voor de eurozone (stippellijn)

De Poolse consumenten die hoopten op een soortgelijke stijging van hun spaarrente, bleven echter gedesillusioneerd achter. Sinds de rente in Polen negen maanden geleden begon te stijgen, is de spaarrente op een constant niveau van 0,5% gebleven, wat resulteerde in een extreme stijging van de spaarmarges voor de Poolse banken. Aangezien de meerderheid van de Poolse huiseigenaars een variabele hypotheekrente betaalt, hebben de stijgende rentetarieven veel huishoudens in de verdrukking gebracht, wat nog wordt versterkt door de beperkte compensatie die consumenten via de spaarrente ontvangen.

Als reactie heeft de Poolse regering er bij de banken publiekelijk op aangedrongen de spaarrente die aan consumenten wordt betaald, verder te verhogen. In een poging de banken hiertoe over te halen, is de centrale bank van Polen onlangs begonnen met het aanbieden van haar eigen spaarobligaties. Consumenten kunnen hun spaargeld voor een vaste termijn beleggen tegen een coupon die de rente van de centrale bank volgt. Dit heeft ertoe geleid dat Poolse banken soortgelijke deposito’s met vaste looptijd aan hun cliënten aanbieden en de prijsdruk op de spaarrente is verhoogd. Onlangs kondigden verschillende banken een kleine verhoging aan van de algemene spaarrente, naar 1%, waarbij een deel van de extra marge langzaamaan naar cliënten wordt doorberekend. De spaarrente loopt echter nog steeds aanzienlijk achter op de kortetermijnrente in de markt.

Is dit ook van toepassing op de euromarkten?

Hoewel de Oost-Europese markten interessante inzichten verschaffen in de ontwikkelingen rond stijgende rentetarieven, biedt het allesbehalve een duidelijk stappenplan voor de West-Europese markten. De Oost-Europese markten hebben lange tijd een relatief laag renteklimaat gekend, maar in vergelijking met de euromarkt liggen de historische rentetarieven aanzienlijk hoger. Sinds de invoering van de euro zijn de aangeboden interbancaire rentetarieven nauwelijks boven de 5% uitgekomen (zie figuur 2). Het valt dus nog te bezien of de euro-rentetarieven tot dezelfde extremen zullen stijgen als de huidige tarieven in Oost-Europa.

Historische interbancaire rentevoeten in de eurozone

Figuur 2 – Historische interbancaire rentevoeten in de eurozone

Ten tweede ondervinden de banken in de eurozone meer concurrentie, waardoor het een grotere uitdaging wordt om een spaarmarge te handhaven die vergelijkbaar is met de marges waarmee Poolse banken momenteel hun geld verdienen. Banken in de eurozone hebben niet alleen te maken met concurrentie in eigen land, maar lopen ook het risico consumenten te verliezen aan buitenlandse banken in de eurozone. Dit risico is minder groot in landen met een eigen munteenheid. Bovendien bestaat deze concurrentie ook uit nieuwe banken of Fintech-instellingen, die met een hogere spaarrente hun kansen verkennen om marktaandeel te veroveren. Te lang wachten met het verhogen van de vergoeding op spaargeld van Retail klanten kan dus tot een grote uittocht leiden.

Daarnaast is het onwaarschijnlijk dat de ECB een soortgelijke actieve rol zal aannemen bij het uitoefenen van druk op de banken om de spaarrente te verhogen, zoals de Poolse centrale bank dat in Polen heeft gedaan. Het beleid van de ECB moet geschikt zijn voor alle markten in de eurozone en die zijn over het algemeen minder eenduidig dan de Poolse markt. Zo is de interventie van de centrale bank van Polen het gevolg van het grote aandeel van hypotheken met variabele rente in Polen, terwijl de markt van de eurozone in dat opzicht veel gediversifieerder is. Als gevolg daarvan verwacht men niet dat de ECB zelf Retailproducten zal gaan aanbieden om de spaarrente te verhogen.

Hoewel ook de ECB van plan is haar rentetarieven te verhogen, is een aanhoudende reeks van sterke renteverhogingen, zoals waargenomen op de Oost-Europese markten, minder waarschijnlijk. De financiële markten hebben namelijk de neiging sterker te reageren op verwachtingen of aankondigingen van de ECB. Dit laatste wordt geïllustreerd door de sterke toename van de spread tussen Italiaanse en Duitse obligaties na de wijziging van het ECB-beleid, waardoor de waarde van Italiaanse obligaties daalde. Het is dan ook onwaarschijnlijk dat de renteverhogingen van de ECB dezelfde trend zullen volgen als in Polen is waargenomen.

Wat kunnen we leren van de spaarmarkten in andere landen?

Ondanks de verschillen tussen de spaarmarkten in Oost-Europa en de eurozone, zijn er genoeg lessen te leren uit de Poolse situatie. De renteverhogingen op de markt zullen waarschijnlijk voorafgaan aan een verhoging van de spaarrente, hoewel de vertraging waarschijnlijk zal verschillen door de afwijkende concurrentieomgeving. Na meer dan zes maanden van hoge kortetermijnrente loopt de spaarrente van de banken in Polen langzaam op. Dit maakt het onwaarschijnlijk dat we voor het eind van het jaar aanzienlijke verhogingen van de spaarrente in de eurozone zullen gaan zien.

Hoewel de ECB de renteverhogingen minder havikachtig aanpakt dan de Oost-Europese centrale banken, zullen er meerdere renteverhogingen plaatsvinden in het komende jaar. Op de Poolse markt kwam de druk om de rente op spaardeposito’s te verhogen vooral van een concurrerende prijs voor termijndeposito’s – in dit geval aangeboden door de centrale bank zelf. Hoewel het onwaarschijnlijk is dat de ECB een dergelijke actieve aanpak zal volgen, zal de prijsdruk in de eurozone waarschijnlijk ook vanuit termijndeposito’s komen. Zodra het verschil tussen de korte rente – die typisch tot uiting komt in termijndeposito’s – en de spaarrente groot genoeg wordt, zullen de banken hun vergoeding voor spaargelden waarschijnlijk verhogen.

Vanuit het oogpunt van banken is het van cruciaal belang om de prijsdynamiek tussen de rente op termijndeposito’s en de spaarrente in kaart te brengen. Deze dynamiek zou expliciet kunnen worden gemodelleerd bij de prognose van de spaarrente, ter inschatting van het risico op spaargelden met variabele rente. Eén benadering is om het toekomstgerichte gedrag van spaargelden in aanmerking te nemen bij het kalibreren van de modellen, door specifieke scenario’s en de verwachte prijsstrategie in deze scenario’s te formuleren. Lessen uit Polen en andere delen van Oost-Europa bieden een interessante casestudy om de wijze waarop de bank de verhoging van de rente benadert ter discussie te stellen.