Structureel risicomanagement

Nieuwe verslaggevingregels (IFRS), verscherpte toezichteisen (FTK) en financiële innovatie hebben de laatste jaren een onomkeerbare trend naar marktwaardering ingezet. Deze waardering en het verschil in looptijd tussen lange termijn verplichtingen en beleggingen, dalende lange termijn rentetarieven en lage rendementen (onder andere door de financiële crisis) zorgden dat de financiële positie van pensioenfondsen onder druk is komen te staan.

De huidige dekkingsgraden bevinden zich in vele gevallen zelfs onder de door DNB gestelde eisen (zie kader). In het bijzonder de verscherpte regelgeving door DNB (zie onder andere het beleidsdocument ‘Thema’s DNB-toezicht 2009’) dwingt pensioenfondsen hun financiële risico’s goed in kaart te brengen.

“Lage dekkingsgraden, de verhoogde risicoperceptie en de verscherpte regelgeving door DNB dwingt pensioenfondsen hun financiële risico’s goed in kaart te brengen.”

Pensioenfondsen schonken jarenlang met name aandacht aan de actuariële risico’s van hun verplichtingen, waardoor de interesse voor marktrisico’s zoals aandelen-, rente-, inflatie- en valutarisico, relatief beperkt bleef. In het algemeen voeren veel pensioenfondsen een ALM-studie uit, waarbij de strategische beleggingsmix wordt vastgesteld op basis van de verwachtingen omtrent de toekomstige ontwikkelingen van economische variabelen en de pensioenverplichtingen.

Vervolgens wordt op basis van de strategische mix een beleggingsmandaat opgesteld. Er wordt, met andere woorden, een tactische asset allocatie (TAA) vastgesteld. Het mandaat wordt vervolgens periodiek geëvalueerd middels performance-analyses die worden opgesteld door de vermogensbeheerder(s) en/of de fiduciair manager.

Middellange termijn risicoanalyses

De financiële ontwikkeling van een pensioenfonds en de risico’s daaromtrent in de periode tussen de lange termijn ALM-studies (15-30 jaar) en korte termijn TAA (<1 jaar) worden slechts zelden in ogenschouw genomen. DNB heeft hier middels de continuïteitsanalyse invulling aan willen geven, maar deze toets is tot op heden beperkt gedefinieerd.

Vanwege de lage dekkingsgraden heeft DNB pensioenfondsen ‘gedwongen’ herstelplannen op te zetten, waardoor pensioenfondsen zich inmiddels toch enigszins op deze periode dienen te richten.

“Het pensioenfonds dient allereerst inzichtelijk te maken welke financiële risico’s het daadwerkelijk loopt.”

Structurele aanpak

Voor pensioenfondsen is het van groot belang om hun risicomanagementbeleid structureel vorm te geven. Zanders heeft in de afgelopen vijftien jaar bij een groot aantal financiële instellingen vele financiële risicomodellen geïmplementeerd en gevalideerd en daarnaast geadviseerd over risicomanagement in het algemeen. Op basis van die ervaring is hieronder een leidraad opgezet die zorgt voor een structureel riscomanagementbeleid:

Stap 1 Alle (!) financiële risico’s identificeren

Een pensioenfonds dient allereerst inzichtelijk te maken welke financiële risico’s het daadwerkelijk loopt. In het algemeen moet hierbij worden gedacht aan de marktrisico’s zoals rente-, valuta- en inflatierisico, maar ook kredietrisico, credit spread risico, liquiditeitsrisico en operationeel risico kunnen een belangrijke rol spelen.

Stap 2 Risico’s meten

Om te kunnen beslissen over de risico’s (bijvoorbeeld het indekken van het renterisico van de verplichtingen), is het van groot belang om de impact van de risico’s op de financiële positie van een pensioenfonds en het indexatiepercentage te kennen. Hiervoor zijn goede risicomodellen nodig.

De resultaten hiervan dienen periodiek, bij voorkeur op maand- of kwartaalbasis, te worden gepresenteerd middels heldere en beknopte risicorapportages. Deze rapportages bevatten (minimaal) de verwachte toekomstige dekkingsgraad, de beweeglijkheid daarvan, de kans op onderdekking (reservetekort en dekkingstekort), de verwachte indexatiepercentages in de komende jaren en de risicobijdrage van de verschillende risicodrijvers. Dit dient te worden aangevuld met verschillende duidelijk gespecificeerde scenarioanalyses en stresstesten.

Stap 3 Risico’s beheersen

Om de risico’s te kunnen beheersen, is alleen een risicorapportage niet voldoende. Allereerst dient een pensioenbestuur hun ‘risk appetite’ te bepalen. Dit houdt in dat, op basis van de geïdentificeerde risico’s, het pensioenbestuur dient te bepalen ‘hoeveel’ risico ze willen lopen, liefst per risicodrijver.

Vervolgens dient een zogenaamde Risk Governance te worden opgesteld. Een dergelijke Risk Governance beschrijft de organisatiestructuur en verantwoordelijkheden, eventueel inclusief resultaatverantwoordelijkheid, rondom het risicomanagement. Onder andere aan de hand van de risk appetite en de Risk Governance kan het beleggingsmandaat richting de vermogensbeheerder(s) worden ingevuld.

Als al deze zaken goed zijn uitgewerkt, is helder vastgelegd wie waarvoor verantwoordelijk is en tot waar de beslissingsbevoegdheid reikt. En zeker zo belangrijk: het is duidelijk welke risico’s een pensioenfonds loopt en wil lopen.

Zanders biedt advies en ondersteuning op al deze onderwerpen. Bovendien ontwikkelde Zanders specifiek voor pensioenfondsen een Risk Dashboard dat de verwachte middellange termijn financiële positie en de risico’s daaromtrent in kaart brengt. Uiteraard zijn daarbij alle hierboven genoemde risicomaatstaven opgenomen en is deze rapportage klantspecifiek in te richten.

Analyses met het Risk Dashboard zijn ad hoc uit te voeren, maar kunnen ook dienen als reguliere risicorapportage.